86-a Itala Kongreso de Esperanto

Triesto, 24–31-a de aŭgusto 2019
Temo: Multkulturismo kaj plurlingvismo hodiaŭ

Ekskursoj

Grado kaj Aquileia

GRADO

En Grado, la unuaj homaj establiĝoj datiĝas je la 4a jarmilo aK, sed la urbo mem naskiĝis kiel halthaveno de Aquileia en 181 aK: Gradus, latine signifas “unua albordiĝejo”-n.
Dum la 5a jarcento, pro la invadoj de la orientaj popoloj, ĝi fariĝas rifuĝejo por la firmgrundaj loĝantoj, kaj ankaŭ la Patriarkoj translokiĝas ĉi tien.
Spurojn de la dominado de la potenca Venecio oni retrovas en la koloroj de la domoj ĉe la kanalo-haveno, en tiuj arboj kreskantaj en la placetoj, kies origina nomo estas “campielli” [kampielli], en la etoso de ties calli [kalli], nome stratetoj, en la dialekto tipe veneta.

KIO VIZITINDAS?
La Baziliko Sankta-Eŭfemio: kupra statuo de Ĉefanĝelo Mikaelo, alta 2,80 metroj, fandita en 1462, superrigardas la urbeton de la pinto de la sonorilejo, apudanta la Bazilikon. Konsekrita jam en 579, ĝi estas episkopejo ĝis la duono de la 14a jc, kvankam la aktuala strukturo devenas de restaŭro farita inter 1939 kaj 1951.

Aparta atento meritas la mozaikan pavimon (6a jc) kaj predikejon, starigitan sur romiaj kolonoj kun la simboloj de la Evangeliistoj (11a jc). Apud la preĝejo admireblas Ŝtongravuraĵejo kaj Baptejo (5a jc).

La Baziliko Sankta-Maria de l’ Kompato ((4a-5a jarcentoj), enhavas samepokajn interesajn mozaikan pavimon kaj antaŭaltaran balustradon elegante skulptitan.

Grado restas iom nekonata ĝis 1800, ĝis kiam oni malkovras la kuracajn ecojn de ĝiaj akvoj kaj sabloj. Ĝi do ekde tiam fariĝas la kultura centro de la eŭropa elitmondo kaj al Grado ekvenadis la riĉaj, burĝaj turistoj, artistoj kaj nobeloj, ĉefe el norda Eŭropo. Interrompita la turista alfluo pro la dua mondmilito, post ĝi, iom post iom, la “Suna Insulo” refariĝas renoma turismejo, ankoraŭ nuntempe altiranta personojn el la tuta Eŭropo pro la belegaj plaĝoj, la fajna sablo, la varma suno.

AQUILEIA

Estas fondita en 181 aK de la Romia Militistaro, gvidata de Publio Scipione Nasica, Gaio Flaminio kaj Lucio Manlio Acidino, kiel armea fortreso cele al defendo kontraŭ invadoj de nordoriento kaj al konkero de norda Italio kaj de Iliria regiono sur la orienta bordo de la Adriatika maro. Ĝia nomo estas keltdevena, kiel la gento kiu tiam loĝis tie.
En la tempo de Aŭgusto, Aquileia estas inkluzivita en la 10a Regiono Venetia et Histria. Sekve de tio ĝi pliampleksiĝas kaj iĝas la 4a plej grava itala urbo post Roma, Milano kaj Capua. Disrabata de la hordoj gotaj kaj hunaj, tamen ĝi poste evoluas kiel grava centro de Kristanismo kaj sidejo de potenca teokratia Patriarkolando, politike tre influa dum pli ol mil jaroj.
La invado de Longobardoj signas la finon de la politika unueco en la regiono, kaj devigas la Patriarkon fuĝi al Grado, en bizancan teritorion (568). La Longobardoj elektas en Aquileia duan Patriarkon, kaj ekde tiam du estas la patriarkoj – tio ĝis la jaro 1451 kiam la patriarkeco estas transdonita al Venecio.

Ekde la 13a jarcento la urbo dekadencis, ĝis la konkero fare de Venecio en 1420, en kies manoj ĝi restas ĝis 1509, kiam Aŭstrio siavice konkeras ĝin. Nur en 1751 la Patriarkolando malaperas kun la starigo de Ĉefepiskopejoj en Udine kaj Gorizia. Ekde novembro 1918 ĝi apartenas al Italio.

KIO VIZITINDAS?
La Rivera haveno, Forumo, Termoj, Nacia Arkeologia Muzeo, krom Baziliko kun kripto, kaj aliaj kristanaj konstruaĵoj enhavantaj mirindegajn mozaikojn.

La Baziliko, starigita en la 11a jarcento kaj dediĉita al Virgulino kaj al la Sanktuloj Ermakoro kaj Fortunato, havas lokon inter la plej grandiozaj kaj gravaj religiaj monumentoj de la romanika periodo. La solena interno estas riĉigita de mozaika pavimo, el la unuaj jaroj de la 4a jarcento,
la plej impona atesto de paleokristana mozaiko en Okcidento.

La rivera haveno, elfosita fine de 1800, datiĝas de la 1a jc pK: oni laŭiras cipresan aleon, laŭlonge kiun videblas arkitekturaj elementoj, altaroj kaj ŝtonelfositaĵoj, havenaj magazenoj kaj albordiĝejoj por ŝipoj el diversaj grandoj.

La Forumo, de la 2a jc pK, admireblas pro la serio de kanelitaj kolonoj, pro la pavimo kaj skulptitaj pluteoj.

La Nacia Arkeologia Muzeo posedas unu el la plej kompletaj kolektoj de Norda Italio, fundamenta por kompreni la kompleksan realon de urbo kiu, en sia maksimuma florperiodo, havis pli ol cent mil loĝantojn. En naŭ salonoj eblas malkovri arton, kulturon, morojn, kutimojn ekde la 1a jarcento ĝis la fino de la 4a pK.

Cividale del Friuli

CIVIDALE DEL FRIULI

En la 53a jaro aK ĝin fondas Caius Iulius Caesar, estonta romia imperatoro, ĉe la alirejo de la valo de rivero Natisone al la friula ebenaĵo.
Depost la alveno al Italio de la Longobardoj de Alboino, Cividale fariĝas sidejo de la unua longobarda Duklando en 568. La Duklando pluvivis 200 jarojn kaj postlasis gravajn spurojn en la loka kulturo, kiel atestas la Baptisterio de Callisto, la altaro de Ratchis, la Preĝejo Sankta-Maria en Valo, unu el la plej interesaj monumentoj de la alta mezepoko, pli bone konata sub la nomo Longobarda Templeto.
Ekde la jaro 730 Cividale estas la sidejo de la Patriarkoj de Aquileia kaj, post la regado de la Frankoj, ekde 774, la urbo fariĝas patriarka feŭdo. En 1420 ĝi estas aneksita al Venecia Respubliko kaj poste konkerita de Aŭstrio. En 1866 ĝi denove estas parto de la Italia Regno.

KIO VIZITINDAS?
La Arkeologia Muzeo, riĉa de prahistoriaj kaj longobardaj memoraĵoj, inter kiuj la malfruromia sarkofago de Gisulfo kaj la fama Historia Langobardorum de Paolo Diacono, priskribanta la historion de tiu popolo.

La Katedralo, situanta sur antikva, bruldetruita, konstruaĵo el la 8a jc, estas starigita en 1186.
Detruita en 1448 de tertemo, la nuna baziliko estas konstruita de arkitekto Erardo da Villaco, kiu mem projektas ankaŭ la faman Ponton de la Diablo sur la rivero Natisone. Modifita pli poste al gotika stilo, oni konsekras ĝin en 1529. En la apuda Kristana Muzeo, estas konservitaj notindaj artaĵoj, inter kiuj la Baptisterio de Callisto, okangula baseno sur kiu leviĝas ŝirmilo subtenita de ok sveltaj kolonetoj; la altaro de Ratchis, duko de Cividale kaj reĝo de Longobardoj, kaj la Patriarka Katedro.

La Longobarda templeto, kun stukaj kaj freskaj dekoracioj de la 8a jC kaj la mirinde ĉizitaj seĝoj de la 15a JC.

La mezepoka Domo, la plej antikva domo en Cividale (1300).

La fama Ponto de la Diablo trans la abismo de la rivero Natisone.

La Parko de Škocjanske jame – Slovenio

LA PARKO DE ŠKOCJANSKE JAME

La Parko de la Grotoj Sankta-Kanciano (Škocjanske jame) situas ĉe la fina sudorienta rando de la klasika Karsto, ĉe la urbeto Divača. Danke al la eksterordinara subtera kanjono, al la gravega esplorado pri karstismo, al la riĉa arkeologia posedaĵaro kaj al granda biodiverseco, tiuj ĉi grotoj troviĝas en la listo de la mondaj naturaj kaj kulturaj heredaĵoj de UNESKO ekde 1986.
En la jaro 1999 la grotoj estis enmetitaj, kiel humida subtera zono, en la liston de la Konvencio de Ramsar pri malsekaj landopartoj je tutmonda graveco.
En 2004 la Parka areo estis enigita en la programon de UNESKO MAB – Homo kaj biosfero kiel Rezervejo de la Karsta biosfero. La grota interplekto estas formita el nombraj kavaĵoj kaj galerioj, dolinoj, naturaj pontoj kaj englutejoj. Tiu ĉi kunmetado originas el la rivero Timavo (Reka), kiu post subĉiela fluado 50-kilometra, ĝuste tie ĉi malaperas en la karstan subteron por reaperi surface ĉe la fontoj apud la triesta golfo.

KIO VIZITINDAS?
Estos vizititaj:
– tiuj ĉi grotoj (proks. 1 horo kaj 30’)
– la grotoj Mahorčičeva kaj Mariničeva kaj la “Eta” Dolino (proks. h. 1).

NECESAS: ŝuoj kaj vestaĵoj taŭgaj por neglata kaj malfacila tereno!!!

Gemona del Friuli e Venzone

GEMONA DEL FRIULI

Tre antikva setlejo sur la vojo al Norda Eŭropo (ĉirkaŭ 500 aK), ĝi gardas trezorejon konsistantan el historiaj, religiaj kaj kulturaj memoroj, ekde la dominado de Longobardoj ĝis la lastaj eventoj de la Patriarka Friulo. De la dua duono de la 12a jc ĝi estas libera komunumo kun siaj propraj statutoj, tiel ke poste, en la 13a kaj 14a jarcentoj, ĝi iĝas granda komerca trafikcentro. La prospereco transformas ĝin al centro de unuaranga graveco, riĉigita de preĝejoj kaj sinjorecaj rezidejoj, kun muraro protektita de kastelo.
Post la malkresko de komercaj interŝanĝoj sekve de la konkero fare de la Venecia Respubliko, en 1420 la urbo suferas longdaŭran decadencon, ĝis rea aktivado en la dua duono de la 20a jarcento. En 1976 ĝi estas detruita de la tertremoj, unu je la 6a de majo (preskaŭ 400 mortintoj) kaj la alia je la 15a de septembro, kio kaŭzis tre imponajn damaĝojn al historiaj konstruaĵoj.
Hodiaŭ, la tuta Gemona [elp. Ĝemona] estas rekonstruita kun ekstrema fideleco kaj maksimuma atento al la ĉefaj monumentoj, uzante la ŝtonojn de la detruitaj konstruaĵoj, respektoplene de la historio kaj tradicioj.

KIO VIZITINDAS?
La Katedralo, dediĉita al Sankta-Maria Ĉielirinta, kiu estas konstruita inter 1290 kaj 1337 kaj konsekrita fare de Johano, la episkopo de Parenzo. Oni povas admiri la fasadon pro ĝia portalo kaj la interesajn skulptaĵojn de Majstro Johano, nomata Griglio da Gemona, precipe la Epifanian Galerion, kiu reprezentas la alvenon, la adoradon kaj la sonĝon de la Tri Reĝoj. La hodiaŭa aspekto de la fasado devenas el drasta ristrukturado en la fruaj 1800aj jaroj.

La Urba Muzeo, kiu, krom enhavi kolekton de pentraĵoj kaj skulptaĵoj fare de friulaj kaj veneciaj artistoj, gastigas ankaŭ la Historian Arkivon kaj la trezoron de la Katedralo. La muzeo situas ene de la Palaco Elti (14a-15a jarcentoj). La Trezoro de la Katedralo inkluzivas kelkajn el la plej belaj artaĵoj realigitaj de friulaj oraĵistoj, en la 15a jarcento.

Strato Giuseppe Bini, la ĉefa arterio de Gemona, kiu – danke al zorge konservema restaŭro – retenas la antikvan aspekton. Valoraj arkitekturaj verkoj, ornamaĵoj kaj interesaj portaloj, freskoj sur la fasadoj igas ĉi tiun straton muzea koridoro.

VENZONE

Rekonstruita tute post la tertremo de 1976, kiel ĝi aspektis en la mezepoko, ĝi estas vera juvelo fortikigita, inter la montaraj pejzaĝoj de la valoj de Tagliamento kaj Canal del Ferro, en Friulo Julia Venecio. La urbo situas je 230 metroj kaj estas unu el la plej eksterordinaraj ekzemploj de arkitektura kaj arta restaŭrado.
Ĝia favora lokiĝo, deviga transirejo direkte al nordo, jam konata de la Keltoj (500 aK), progresigas ĝian evoluon, fariĝante gardostacio de romianoj laŭ la strato Julia Aŭgusta al Aŭstrio. La heksagonaj fortikaĵoj, kun duobla muraro alta 8 metrojn kaj ĉirkaŭataj de profundaj fosaĵoj kaj serio da 15 turoj, estas starigitaj de Glizoio di Mils. Laŭlonge de la jarcentoj Venzone [elp. Vencone] transiĝas de la Aŭstroj al la Venecia Respubliko, de la turkoj al la francoj, poste ree al aŭstroj, ĝis la jaro 1866. Post la tria milito por sendependeco, la urbeto iĝas itala.
Venzone estas deklarita de la Eŭropa Komunumo: “ideala vilaĝo kie agrablas la vivo”.

KIO VIZITINDAS?
La Katedralo, dediĉita al Sankta-Andreo Apostolo kaj starigita en 1251 de feŭdsinjoro Glizoio di Mels. Unu el la tri portaloj estas ornamita per bareliefoj kaj statuoj, verkoj de Majstro Johano, la sama kiu laboris por la Katedralo de Gemona. La interno estas je latina kruco, kun unu navo: riĉigas ĝin valoraj freskoj el 1300 kaj aliaj rimarkindaj artverkoj. Super la altaro staras granda ligna Krucifikso el la 15a jc. La Katedralo estas rekonstruita per la originaj ŝtonoj (1988-95).

La mumioj, apartenantaj al tempoperiodo inter la dek-kvara kaj dek-naŭa jarcentoj, nuntempe konserviĝas en konstruaĵo proksime de la katedralo. Tio estas netakseble valora atesto pri la vivmaniero de lokaj loĝantoj en pasintaj jarcentoj.

Domo Marcurele, la plej malnova en la vilaĝo, starigita je la 12a jarcento, laŭ romanika stilo kun ahimezoj (du fenestroj dividitaj de koloneto); la dek-kvara-jarcenta Palaco de la Scala-Familio;.

Palaco Zinutti, konstruaĵo el 1700 garnita per eleganta balkono kun gisfera parapeto kaj baroka pordego.

La Urbodomo, konstruita en gotika stilo je la malfrua 14a jarcento kaj rekonstruita en 1500. Ĝiaj fasadoj estas ornamitaj per la blazonoj de la plej nobelaj kaj antikvaj familioj. La stilo estas venecia flor-gotika. Ĉe la angulo staras tureto, kun horloĝo kaj prezentado de la Leono de Sankta-Marko, simbolanta la venecian regadon.

Palaco Radiussi, nobela rezidejo karakterizata per tri-arka fenestro laŭ gotika-venecia stilo el 1400 kaj portalo el 1600.

Palaco Orgnani Martina, nobela restadejo de la 18a jarcento, nun sidejo de la ĉefaj muzeoj kaj portempaj.

Palaco Pozzo de la deksepa jarcento kaj Preĝejo de Sankta-Johano la Baptisto, konstruita en la 14a jarcento, kies ruinoj ankoraŭ atestas la fortegon de la tertremo en 1976, kiu ŝparis nur la ĉefan fasadon.

Gorizia

GORIZIA

Ĝi situas en teritorio aparte grava pro ĝia centra pozicio, nome inter Oriento kaj Okcidento, inter Italio kaj Slovenio, kaj ĉe la konfluejo de la du valoj de Isonzo (slovene Soča) kaj Vipacco (slovene Vipava).
En la unua jarcento aK, sur restaĵoj de romi-devenaj setlejoj, ekestas la urbo, sed oni povas aserti, ke ĝia historio envere komenciĝas en la Mezepoko, kaj pli precize en 1001, kiam ĝia nomo aperas en la oficialaj dokumentoj. Ekde tiam Gorizia [elp. Goricja] estas administrata de pluraj familioj sub la patriarkeco de Aquileia, familioj kiuj eniras la historion kiel Grafoj de Gorizia. Ili energie kreskigas la urbon ĉefe en la dek-tria kaj dek-kvara jarcentoj, ĝis la konkero de multnombraj teritorioj en la nuntempa Slovenio. La lasta Grafo de Gorizia forpasas en 1500 en Lienz, la urbo en kiu kutime restadis la Gorizia-j Sinjoroj. La Graflando herede transiras al la Habsburga imperiestro Maksimiliano 1a; sekve de tio ĉi la urbo iĝas integrita parto de la Habsburgaj landoj, unue ĉar ĉefurbo de la samnoma Graflando kaj poste, kiel ĉefurbo de la Princa Graflando de Gorizia kaj Gradisca [elp. Gradiska]
La plej malfacila momento por Gorizia kaj ties ĉi ĉirkaŭaj areoj, tamen, ekestas pro la unua mondmilito, komenciĝanta somere 1914, unu jaron antaŭ ol en la cetera parto de Italio. La urbo iĝas batalkampo de atakoj inter itala kaj habsburga soldataro: aŭguste 1916, dum la batalo en Gorizia, unu el la plej grandaj amasbuĉadoj de tiu ĉi milito, kies celo estis la urba okupacio, mortis ĉirkaŭ 100 000 soldatoj, egale disdividitaj inter italoj kaj aŭstroj. Je la fino de la milito, en 1918, Gorizia estas reokupita de la italoj kaj tiel iĝas provinco de la Italia Regno.
En la faŝisma jardudeko, dum kiu oni altrudas rigoran politikon de sennaciismo al la ĉeestantaj slovenoj de la teritorio, ekregas terora stato kontraŭ tiu etnio. Post la dua mondmilito en la urboparto situanta en slovena zono, laŭ la landlimoj markitaj je la fino de la milito, estas konstruita la urbo Nova Gorica [elp. Nova Gòrica], kiel ia “malgranda Berlino”, tranĉita laŭduone de limo strikte kontrolita.
Kun la eniro de Slovenio en Eŭropan Union, fine de 2007, forfalas ankaŭ ĉi lasta barilo inter Gorizia kaj Nova Gorica, nun ĉiam pli partoj de la sama urbo.

KIO VIZITINDAS?
La Kastelo de Gorizia, kiu staras sur la plej alta punkto de kruta monteto, datiĝas de la 11a jarcento kaj poste estas pliampleksigita de la potencaj grafoj de Gorizia.
Laŭlonge de la jarcentoj, la diversaj historiaj eventoj igas, ke la graflando de Gorizia falu sub la dominadon de la Habsburga Imperio, tiel ke en 1500, post la morto de la lasta grafo Leonardo, la feŭdo estas alprenita de Imperiestro Maksimiliano 1-a.
Uzita kiel kazerno kaj malliberejo, en la 17a jarcento ĝi perdas grandan parton el sia mezepoka aspekto. Pliaj ŝanĝoj estas faritaj: ĉirkaŭ en 1704, eĉ sub la direktado de la fama inĝeniero, astronomo kaj matematikisto Edmondo Halley, eltrovanto de la samnoma kometo. Sed la bombadoj de la Unua Mondmilito ĝin detruas: la restaŭrado, realigita en 1930, provis restarigi la originajn formojn de la 16a jarcento.
Interne estas viziteblaj: la Salono de la Kavaliroj enhavanta kolekton de armiloj (11a -16a jarcentoj), Salono de l’ Grafo kaj tiu de la Provincaj Ŝtatoj, Salono pri Muziko kaj la Muzeo pri Gorizia-Mezepoko. De sur la muraro oni povas ĝui grandiozan panoramon al la urbo kaj montopintoj, ĝin ĉirkaŭantaj.

Palaco Attems-Petzenstein, konstruita en la unua duono de 1700 pro volo de familio Attems, travivas restrukturadon je la unua duono de 1800, kiu transformas la antaŭan stilon inter baroko kaj rokoko. La historia kaj arta havaĵo de tiu ĉi konstruaĵo konsistas el pluraj stukoj kaj freskoj de la malfruaj 1700-aj jaroj kaj la pentraĵo “Olimpaj dioj” sur la plafono de la interna granda salono (1745). La Pinakoteko riĉas de verkoj el kelkaj venetaj majstroj (18a jc), portretoj (19a jc) kaj kolekto de artaĵoj el 20a jc.

Palaco Coronini Cronberg, historia restadejo el la fino de la 16a jarcento, nun estas sidejo de la samnoma Fondaĵo. Trairante dek-kvin salonojn laŭ la muzea itinero, el kiuj la ĉambron kie mortis Karlo 10a el Burbona Familio, la lasta franca reĝo, la vizitanto estas sorĉe transportata malantaŭen al foraj tempoj, danke al varma kaj sugestoplena etoso de la ĉambroj aranĝitaj per mebloj kaj dekoracioj el 16a kaj 17a jarcentoj, la pompaj salonetoj el 1800 kaj la ejoj el 19a jc en la ĉefetaĝo.
Surmeblaj ornamaĵoj, arĝentaĵoj, porcelanaĵoj, vitraĵoj, fotoj, portretoj kaj ĉiutage uzeblaj objektoj kreas atmosferon de loĝejo en kiu oni vere vivis, enspirante en ĉiu ĉambro la ĉeeston de la malnovaj proprietuloj.

La Sinagogo, konstruita en 1756, situas en areo de la malnova getto. Ĝia nuna aspekto reiras al la restrukturado el 1894, desegnita de inĝeniero Emilio Luzzato. En ĝi troviĝas la “Muzeo de Jerusalemo sur Isonzo”, priskribanta la historion de la Israela popolo kaj de la juda komunumo en Gorizia. En alia salono admireblas daŭran ekspozicion de verkoj de Karlo Michelstädter, elstara reprezentanto de la juda komunumo en Gorizia.

Placo Transalpa ricevas tiun ĉi nomon el la fervoja linio Jesenice-Trieste, kiu inkluzivas la stacidomon lokitan en la slovena teritorio. Tiu ĉi kurso, inaŭgurita de arkiduko Francisko Ferdinando en 1906, estas farita de la Viena registaro pro militaj celoj, kiel dua vojo al Triesto.
Antaŭ la impona stacidoma konstruaĵo etendiĝas vasta plazo riĉigita per mozaiko, kiun realigis la triesta Franco Vecchiet, okaze de la eniro en Eŭropan Union de Slovenio. Ĝi reprezentas metafore kaj poezie la eksplodon de la limŝtono kiu signis, ĝis antaŭ kelkaj jaroj, la limon inter Gorizia kaj Nova Gorica. Ĉi ellaboraĵo celas atesti la eŭropan integriĝon.